Obrona konieczna – co wchodzi w zakres tego pojęcia?

Obrona konieczna – co wchodzi w zakres tego pojęcia?

Obrona konieczna to działanie podejmowane w celu odparcia zamachu na jakiekolwiek dobro chronione prawem. Jako taka stanowi więc jeden z tzw. kontratypów, czyli okoliczności wyłączających bezprawność czynu zabronionego. Jak dokładnie należy rozumieć pojęcie obrony koniecznej? I jakich działań może w jej zakresie dopuścić się osoba będąca ofiarą zamachu?

Na czym polega obrona konieczna?

Obrona konieczna to działanie będące czynem zabronionym, które ze względu na okoliczności nie jest postrzegane jako bezprawne. Definicja obrony koniecznej i związane z nią kwestie regulowane są przez art. 25 Kodeksu Karnego:

  • 1.Nie popełnia przestępstwa, kto w obronie koniecznej odpiera bezpośredni, bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro chronione prawem.
  • 2.W razie przekroczenia granic obrony koniecznej, w szczególności gdy sprawca zastosował sposób obrony niewspółmierny do niebezpieczeństwa zamachu, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.
  • 2a.Nie podlega karze, kto przekracza granice obrony koniecznej, odpierając zamach polegający na wdarciu się do mieszkania, lokalu, domu albo na przylegający do nich ogrodzony teren lub odpierając zamach poprzedzony wdarciem się do tych miejsc, chyba że przekroczenie granic obrony koniecznej było rażące.
  • 3.Nie podlega karze, kto przekracza granice obrony koniecznej pod wpływem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu.

Oznacza to, że osoba, która dokonała czynu zabronionego mieszczącego się w granicach obrony koniecznej, w świetle prawa nie popełniła przestępstwa. Zgodnie z art. 423 Kodeksu Cywilnego to samo dotyczy czynów niedozwolonych – Kto działa w obronie koniecznej, odpierając bezpośredni i bezprawny zamach na jakiekolwiek dobro własne lub innej osoby, ten nie jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną napastnikowi.

Mówiąc prosto, działanie w ramach obrony koniecznej – nawet jeżeli ma wszelkie cechy przestępstwa – w świetle przepisów nie jest bezprawne i nie będzie rozpatrywane jako przestępstwo. Stanowi bowiem uzasadniony i zgodny z przepisami akt obrony wobec ataku na życie, zdrowie, mienie czy dobro prawne.

Co wchodzi w zakres obrony koniecznej?

Przede wszystkim czynność wykonana w ramach obrony koniecznej powinna być proporcjonalna do zamachu, na który stanowi odpowiedź. Przykładowo jeżeli zamachowiec będzie próbował skrzywdzić swoją ofiarę gołymi rękoma, a ta ostatnia w ramach obrony posłuży się bronią lub narzędziem niebezpiecznym, jej działanie będzie miało charakter ekscesu intensywnego. Oznacza to, że będzie ono stanowić przekroczenie granic obrony koniecznej.

Kolejną formą przekroczenia granic jest podjęcie działań obronnych, zanim jeszcze atak stał się bezpośredni, lub nadmierne rozłożenie ich w czasie. Dotyczy to np. sytuacji, w której osoba broniąca się przed atakiem doprowadziła do jego zakończenia, lecz mimo to wciąż wykonuje podjęte działania, przez co sama staje się atakującym. Taka forma naruszenia granic obrony koniecznej nazywana jest ekscesem ekstensywnym.

Wystąpienie któregokolwiek z wymienionych ekscesów wyklucza całkowite uzasadnienie czynności podjętej w ramach obrony. Dokonująca jej osoba podlega więc odpowiedzialności karnej i może potrzebować pomocy prawnej – nadal jednak traktowana jest przy tym jako działająca w ramach obrony koniecznej. Oznacza to, że ze względu na okoliczności kara może być załagodzona lub nawet w ogóle nie zostać wymierzona.

Aby dana czynność mogła zostać włączona w zakres obrony koniecznej, musi stanowić odpowiedź na zamach o charakterze bezpośrednim – czyli skierowany przeciwko konkretnej osobie lub obiektowi, które są chronione przepisami prawa. Oprócz tego zamach musi być bezprawny – czyli wykonywany bez uzasadnienia w postaci prawnych kompetencji. Oznacza to, że działania wykonywane np. przez funkcjonariusza policji i zgodnie z procedurą nie będą mieć charakteru bezprawnego.

Mówiąc prosto, zagrożenie musi mieć formę przestępstwa, wykroczenia lub naruszenia prawa. Ponadto musi być realne i mieć miejsce w czasie teraźniejszym, to znaczy wymagać od atakowanej osoby natychmiastowej reakcji. Należy tu podkreślić, że stan niebezpieczeństwa jako taki nie jest traktowany jako zamach – chyba, że istnieje znaczne prawdopodobieństwo, iż atak nastąpi w najbliższym czasie. W takiej sytuacji dopuszczalne jest podjęcie przez ofiarę czynności mających zapobiec wystąpieniu bezpośredniego zagrożenia.

Trzeba jednak przy tym pamiętać, że obrona konieczna może obejmować wyłącznie działania obronne. Po tym, jak atak zostanie odparty, osoba atakowana powinna przerwać wykonywane czynności i jak najprędzej powiadomić odpowiednie służby.

Okoliczności łagodzące, jakie mogą towarzyszyć przekroczeniu granic obrony koniecznej

Załagodzenie kary – lub nawet całkowite umorzenie sprawy – może mieć miejsce z kilku przyczyn. Jedną z najważniejszych jest tu fakt, że osoba broniąca się przed zamachem i w ramach tej obrony sięgająca po zbyt intensywne środki zazwyczaj działa pod wpływem gwałtownych emocji. Strach, panika oraz brak czasu na obiektywne przemyślenie sytuacji i podjęcie wyważonej decyzji częściowo uzasadniają wykorzystanie niewspółmiernych narzędzi obrony.

Kolejną kwestią, która może mieć wpływ na załagodzenie kary, jest fakt, że osoba przekraczająca granice obrony koniecznej najczęściej nie ma wprawy w posługiwaniu się narzędziami niebezpiecznymi i, dokonując obrony osobistej, może nie być w stanie w pełni wykorzystać ich potencjału. Pod tym względem osoba dokonująca zamachu niemal zawsze ma przewagę polegającą na tym, że mogła odpowiednio przygotować się do ataku, m.in. dobierając narzędzia i środki, w których użyciu jest wprawiona.

Obrona konieczna – co wchodzi w zakres tego pojęcia?